Veriden Bilgiye: Adım Adım İstatistik

İstatistiksel analiz seviyelendirmesi, araştırmanın amacına, toplanan verinin yapısına (ölçek türlerine) ve değişkenler arasındaki ilişki ağına göre basitten karmaşığa doğru bir hiyerarşi izlenerek yapılır. Akademik çalışmalarda ve veri analitiğinde bu seviyelendirme genellikle 4 temel basamak üzerinden ele alınır.

İstatistik Analizi Seviyelendirilmesi

Veri analizi planlarken ya da bir makalenin metodoloji kısmını kurgularken kullanabileceğiniz standart seviyelendirme yaklaşımı şu şekildedir:

1. Tanımlayıcı (Betimsel) İstatistikler (Descriptive Statistics)

Analizin en temel seviyesidir. Verinin mevcut durumunu özetlemek, "fotoğrafını çekmek" için kullanılır. Gruplar arasında bir karşılaştırma veya hipotez testi içermez.

• Kategorik (Nitel) Veriler İçin: Frekans ($n$) ve yüzde ($\%$) dağılımları.

• Sürekli (Nicel) Veriler İçin: * Veri normal dağılıyorsa: Ortalama (Mean) $\pm$ Standart Sapma (SD)

  • Veri normal dağılmıyorsa: Medyan (Ortanca) ve Çeyrekler Arası Aralık (IQR / Percentile)

• Grafiksel Gösterimler: Bar grafikler, pasta grafikleri, histogramlar ve kutu grafikleri (boxplot).

2. Çıkarımsal ve Karşılaştırmalı İstatistikler (Inferential Statistics)

Bu seviyede örneklemden elde edilen verilerle evren hakkında tahminler yapılır ve gruplar arasında anlamlı bir fark olup olmadığı test edilir. Seçilecek testler verinin parametrik (normal dağılan) veya non-parametrik (normal dağılmayan) olma durumuna göre ikiye ayrılır:

A) İki Grubun Karşılaştırılması

• Bağımsız Gruplar (Örn: Kadın-Erkek): Independent Samples t-test (Parametrik) veya Mann-Whitney U (Non-parametrik).

• Bağımlı/Eşleştirilmiş Gruplar (Örn: Tedavi öncesi-sonrası): Paired Samples t-test (Parametrik) veya Wilcoxon Signed-Rank (Non-parametrik).

B) Üç veya Daha Fazla Grubun Karşılaştırılması

• Bağımsız Gruplar: One-Way ANOVA (Parametrik) veya Kruskal-Wallis H (Non-parametrik).

• Bağımlı/Tekrarlı Ölçümler: Repeated Measures ANOVA (Parametrik) veya Friedman Testi (Non-parametrik).

C) Kategorik Değişkenlerin Karşılaştırılması

• Grup içi oranların veya bağımsız kategorik değişkenlerin ilişkisi için Ki-Kare ($\chi^2$) Testi (veya örneklem küçükse Fisher's Exact Test).

• Aynı grubun tekrarlı kategorik ölçümleri için McNemar Testi.

3. İlişki ve Etki Analizleri (Correlation & Advanced Modeling)

Değişkenler arasındaki ilişkinin yönünü, gücünü veya bir değişkenin diğerini ne ölçüde tahmin ettiğini belirlemek için kullanılan ileri düzey bir yöntemdir.

• Korelasyon Analizleri: İki sürekli değişken arasındaki ilişki için Pearson (Parametrik) veya Spearman (Non-parametrik) korelasyon katsayısı ($r$).

• Regresyon Analizleri (Tahminleme modelleri):

  • Doğrusal (Lineer) Regresyon: Sürekli bir bağımlı değişkeni tahmin etmek için (Basit veya Çoklu/Multiple Linear Regression).

  • Lojistik Regresyon: Kategorik/İki uçlu (Örn: Hasta/Sağlıklı, Eksitus/Sağ) bir bağımlı değişkeni etkileyen risk faktörlerini belirlemek için (Binary/Multinomial Logistic Regression). Burada Odds Ratio (OR) ve $\%95$ Güven Aralığı (CI) raporlanır.

4. Tanısal ve Çok Değişkenli İleri Seviye Analizler

Verinin yapısına göre spesifik amaca hizmet eden, klinik veya pratik geçerliliği ölçen en üst seviye analizlerdir.

• Sağkalım (Survival) Analizleri: Zamana bağlı olay analizi için Kaplan-Meier eğrileri ve risk faktörleri için Cox Proportional Hazards Regresyonu.

• Tanısal Test Analizleri: Bir tanı yönteminin veya biyobelirtecin başarısını ölçmek için ROC Eğrisi (Receiver Operating Characteristic) analizi, Duyarlılık (Sensitivity), Özgüllük (Specificity) ve Eğri Altında Kalan Alan (AUC) hesaplamaları.

• Boyut İndirgeme ve Yapı Geçerliliği: Ölçek çalışmalarında kullanılan Açımlayıcı/Doğrulayıcı Faktör Analizleri (EFA/CFA).

💡 Seviyelendirme Yaparken Altın Kural:

Bir çalışmada direkt Seviye 3 veya 4'teki analizlere (örneğin Çoklu Regresyon) geçilmez. Analiz planı her zaman Seviye 1 (Tanımlayıcı) ile başlar, ardından Seviye 2 (Univariate/Tek değişkenli karşılaştırmalar) ile anlamlı çıkan veya klinik önemi olan değişkenler seçilir ve son olarak Seviye 3 ve 4 (Multivariate/Çok değişkenli modeller) kurgulanarak nihai p-değerleri raporlanır.

Melatonin'e Bilimsel Bakış #Uyku

Bir makale üzerinden melatonin ve etkilerini anlatmak istiyorum.

Melatonin bir hormon olarak insan bedeninde uyku ve uyanıklık arasındaki düzeni sağlar. Beynin ortasından salgılanır. Epifiz denilen bölgeden. Bu uyku ve uyanıklık düzeni yani insan bedeninin sirkadyen ritmi başlı başına bir dengenin ilk adımıdır. Bu denge içinde sizin kan basıncınız, stres faktörleriniz ve bazı ağrı bozukluklarını da taşımaktadır.

İnsan bedeni için uyku hormonu

Çalışma koşulları dünya genelinde farklılıklar gösterirken, biz insanların uyku düzenini bozacak çalışma koşulları içindeki değerlendirmesini tariflemek istiyorum.

Shift düzeni ile yapılan ve hemşirelerin takip edildiği bir çalışmadan bahsedeceğim (1).

Müzik Kalbinizi Nasıl Etkiler?

 Tüm denklemlerde iki taraflı bir sonuç ararız. Eşitlik denklemlerinde eşitlik, büyük veya küçük için şartın yerine getirilmesi gibi. Bir de kimyasal denklemler vardır, giren ve çıkanlar arasında bir denge meydana getirmek üzere işler. 

Tepkimenin girdisinden ürün elde edilirken tersinir mekanizma üründen girdi elde ettirir. Bir tarafta daha çok birikim olsa da asla yüzde yüz tek tarafa kaymaz. 1803 yılında Berthollet isimli bilim adamının keşfi olarak dünyaya girdi.

Bende bir başka yönünden, insan bedenindeki tepkimelerden birisinden bahsedeceğim.

Kablosuz Ağlar ve İnsan Bedeni

 

Kablosuz ağ olan Wi-Fi; birçok akıllı cihazın birbirine bağlanmasını sağlayan bir teknolojidir. 2.4 GHz ve 5 GHz bandlarında radyo frekans yayarak iletişim kurar. Verilerin hem gönderilmesi hem de alınması konularında işlev gören, günlük hayatın her yerinde kullandığımız bir teknolojidir.

Radyo frekans temelli bu teknolojinin beden üzerine etkilerini çalışan birçok çalışma mevcuttur. Bunlardan bir tanesinden bahsetmek istiyorum.

Küçük ve Büyük Arasındaki Eşitlik: Kozmik Perspektif

Tüm bunların en başında evrenin uzak bir köşesinden dünyaya bakan ve sonra ona "Pale Blue Dot" yani "Solu Mevi Nokta" diye astronatların yol açtığını düşünebiliriniz. Bugün bir arkadaşımın bana söylediği gibi "Bir şehir tasarlamak ile bir blok tasarlamak arasında sadece ölçek farkı vardır." önermesi de aynı yolda ilerliyor. 

Ölçekleri, boyutları, kapsamı değişsede fonksiyonel yapının ürünleri arasındaki ilişkinin eşitliği nedeniyle küçük ve büyük arasında bir eşitlik oluyor, yani yapısallık aynıdır.

Bir atomun çevresinde dönen elektronlar, merkezinde bulunan protonlar ve nötronlar ile güneş sistemi arasındaki benzerlik bunun en çabuk fark edilen versiyonudur. Bir de bunu kişinin kendi içi ile toplumsal yapı arasında düşünmek gerekli.

Çakra 3: Bel

Bu sefer katıdan sıvıya geçişe bakmamız gerekli, sembolü su olan belin üzerinde yer aldığı söylenen, karın, genital organlar ile ilişkili 2. çakrayı incelemek istiyorum.

Hayatın 2. döneminde yani artık varlığın tamam, beslenme dönemine girdiğin anda etkisi görülüyor. 6. ay ile 2 yaş arasında geliştiği söylenen bu çakra, insan gelişiminde tanıma dönemine denk gelir. Anneyi, babayı, aileyi yani zararlı ve zararsız olanı tanıma dönemidir. Bu dönem çakra sisteminde duygusal kimliğin kazanıldığı dönemdir.

Temelinde hissetmek duygusu yer alan bir sistematiğin başladığı yerdir. 

İlk soru devreye girer:

"Hayatta kalmayı başardığıma göre şimdi ne istiyorum?"

Bu çakra insanın libidosuyla ilgilidir. Ama burada libido kelimesini yeniden tanımlamak gerekli, libido genel yaşama sevincini ifade eder. Bu çakra insanın yaşamı üstüne hissettiği duyguları ve bunlardan ortaya çıkan dalgalanmaların sonuçlarını yaşadığı bir durumlardır. 

Kronik acı ise bu çakrayı kilitleyen durumdur. Yani fiziksel ya da duygusal olarak kronik bir acı altında ilerleyenb eden sonunda belinde bulunan bu çakrayı kapatır.

Buradaki en temel sorun göstergesi ise cinsellik ile duygusallık arasındaki dengesi bozulmuş bireydir. Bu dengeyi kaybetmiş birey eski acılarını anımsıyor ve bunlar ile savaşıyordur. İçindeki geçmiş problemlerini çözmemiş kişi duygularını ve cinselliğini dengeleyemez ve terazinin bir yönüne kaçar.

Buradaki dengenin en temel sonucu kişinin kendisini ve değerini kavramasıdır. Dünya ile iletişimini sürdürüp kendisi ile dünya arasındaki duygusal geçişlere izin vermesi gereklidir. Algısı kapandığında dünya ile iletişimi son bulur. 

"Duygusal Okuryazarlık" gelişimi yoludur 2. çakrayı yönetmek. Suöluluk duygusu içinde kıvranan birey bu yolda kötü hisler duymaktadır. 

İçimizdeki akışkanlığın sembolü sudur, su duygusal hareketi gösterir ve bunu harekete geçirmek için dans etmek en güzel yoldur.

Çakralar 2: Kök Çakra

İnsan bedeninin gelişim basamakları içinde çakralaron bedenin omurgasına yerleşıp yukarı doğru yükseldiği kabul edilir. Bu yükseliş sırasında aradaki bağlantılar ile enerji aktarımları olur. 

Bu bölümde kök çakrayı tartışmak istiyorum. Yeri sakruma denk geliyor, yani leğen kemiğinin arkasındaki parçadır. İçinde sinir sisteminin sonu yer alır. 

1. Çakra yerden gelenin karşılandığı yerdir. Onun için elementi "Toprak" yani katı halinin sembolüdür. 

Toprak  çok şeyi açıklamaktadır. İnsanın varlığının ilk basamağının sembolüdür bu bölge. Korunma konusundaki yargıyı içeriri. Bu da Maslow  "Temel ihtiyaçlar piramidi" tarafından açıklanmıştır. İnsan varlığını tamamlama yoluna girince ilk basamakta korunma ve barınma iç güdüsü ortaya çıkar.

Toprak katı bir elementtir. Bükülmez, bundan kaynaklı olarak ondan güç almaya veya fiziğin önemli etkilerinden birisi olaran Newton Kanun'larından Etki-Tepki prensibi ile çalışır. Yani Ona aktardığın her güç sana geri döner. Alçalmaya çalıştıkça yükselirsin. 

1. Çakra ana rahminde gelişir. Gelişiminin en temel yerini, güvenliğin en yüksek olduğu yeri gösterir bu da. Gelişimin temelinde "cisimleşme" durumu mevcuttur. Fiziki bir kimlik kazanmak, kendini korumak, ana rahminden başlayıp 1 yaşına kadar bir kimlik kazanma durumunun göstergesidir. 

Topraklama buradaki ruhsal eylemin kendisidir. En temel parçasıdır. Buradaki temel felsefe doğdaki bitkilerden gelmektedir. Gördüğünüz her ağacı düşünün, onların dünya yüzeyindeki varlığını sürdürmeleri için dünyanın altında da o boyutta bir yaşam kurmaları gerekmektedir. Yani toprak ile olan ilişkileri arttıkça dünyadaki varlıkları büyümektedir. 

Burada içgüdüler temelde ön plandadır. Yani bedene dayalı bir zeka algoritması mevcuttur. Subkortikal yani bilinçaltı algılamadan doğan verinin incelenmesi ve kullanılması anlamına geliyor. 

Sahip olma hakkı

Birinci çakranın ortaya çıkardığı en temel olgulardan birisi cisimleşmek ve sahip olmaktır. 

Sahip olma ve var olma durumu insanların yeme davranışları veya alışveriş davranışları ile ilişkilendirilebilir. Buradaki davranışların tamamı maddenin kendisine ait bir nitelik kazanıp, cisminin bir parçası haline gelmesidir. Gelişimindeki yetersizlik yani Korunma ve Var olma içgüdüsündeki bozukluğua bağlı birey aşırı kilolu ya da zayıf bir kişi olabilir. Bedeniyle ilişkisi aşırılık gösterip, varlığını o bedene hapsedebilir ya da yetersizliği nedeniyle bedenine bakımı azalmış, ilişkisi kopmuş halde olabilir.

Kişilik Analizlerinde Modern Yaklaşım: Enneagram

Ennegram Döngüsü

Bir insan ile tanıştığınızda merak listesi içinde üst basamaklarda bulunan burçlar kişilik analizi sisteminin evrensel olarak en sık kullanılan, belki de en eski sistemlerinden birisidir. Bunun yanı sıra onlarca farklı sistematik geliştirilmiştir. Ben farklı ve bilimsel bir altyapısı olan sistemden bahsetmek istiyorum.

Enneagram, ismi Latince'den gelen, dokuz köşe dokuz kenar anlatısının kendisidir. Farklı tarifleri olsa da benim incelediğim, öğrendiğim kadarıyla temeli tasavvuf dünyasına dayanan bir yapısı vardır. Farklı olan durum ise, sanayi devrimi sonrasında "hayatta kalma hakkı" mevzusunun yerini "yaşama hakkı" konusuna bırakmasıyla gündeme gelmiş ve dönemin psikiyatrist ve psikologları tarafından şekillendirilmiş bir programdır.

Meta-Analiz İçin Kurallar

Bilimsel çalışma türlerinden birisi de çalışmaların analizlerinin analiz edildiği, meta-analizlerdir.

Meta-Analiz, çalışma türleri arasında, kapsadığı derinlik ve vaka sayısı nedeniyle en geniş kapsamlı yorumun dolayısıyla en doğru bilginin elde edilebileceği çalışma türü olarak kabul edilmektedir. 

Meta-analiz çalışmalarında kullanılmak üzere bazı algoritmalar ve kurallar belirlenmiştir. Bu kuralların Prisma Statement isimli site içerisinde yayınlanmaktadır. Oxford Üniversitesi tarafından oluşturulan bu site içerisinde Meta-Analiz çalışmalarının temel kuralları, örneklem seçim yöntemleri, bunları açıklayan diyagramlar mevcuttur. 

 

Prisma’nın temel amacı, araştırmacının oluşturduğu metnin kalitesini yükseltmektir. Bunun yanı sıra editörler içinde sistematik bir değerlendirme altyapısı sunmaktadır. 

 

Site üstünden indilecek olan kontrol listesi ile bir çalışmayı yazarken takip edilmesi gereken kuralları incelemiş olacaksınız. ( Kontrol Listesi Bağlantısı )

Sitedeki 2009 yılında yayınlanan diyagram ile bir çalışma yapılırken temel planlama basamaklarını gözden geçirmiş olacaksınız. 

 

Diyagramın Türkçe versiyonu için tıklayınız 

Kontrol listesinin Türkçe versiyonu için tıklayınız.